Dat er al in de eerste eeuwen van onze jaartelling een uitgebreid handelsverkeer in Zuid Oost Azië bestond, was natuurlijk bekend. Zowel over land als over zee heeft dat netwerk zich geleidelijk vertakt naar het westen. Daarbij vormden de islamitische landen de schakel tussen Oost en West. De onafhankelijke stadstaten Genua en Venetië zorgden voor aansluiting op de Europese netwerken.

(..)

Volgens Gipouloux zijn knooppunten als Londen, New York, Tokio, Hong Kong en Shanghai voor een goed begrip van de wereldeconomie belangrijker dan natiestaten. Daarbij neemt hij het begrip ‘havenstad’ ruim: ook ‘economische zones’ die grenzen overschrijden vallen eronder. En we moeten niet alleen aan zeehavens denken maar ook aan luchthavens en financieel-economische centra. Deze conglomeraties zijn de ‘krachtcentrales’ van hun achterland en samen vormen ze het netwerk van de globale economie. In West-Europa zou de economische zone Amsterdam-Rotterdam-Antwerpen in deze definitie passen.

Het spectaculairste voorbeeld zien we in Azië, waar de zeeën tussen Rusland, China, Japan, Maleisië, Indonesië en India een ‘corridor’ voor het handelsverkeer vormen. Het beeld van die Aziatische ‘Méditerranée’ roept herinneringen op aan de dagen van admiraal Zheng He, de Chinese moslim die tussen 1405 en 1433 zeven zeereizen maakte en met dertig koninkrijken en sultanaten van Sumatra tot de oostkust van Afrika handelsrelaties onderhield. Toen Europa nog opgesloten zat tussen de Atlantische Oceaan in het westen en de moslimrijken in het oosten, onderhielden de Aziaten al een wereldwijd handelsnetwerk, dat dankzij de Arabische tussenhandel ook vertakkingen had naar West-Europa. De Venetiaan Marco Polo was een van de weinige westerlingen die (al in 1271) tot het Verre Oosten wisten door te dringen.

De diplomatieke missie om de hele wereld te verenigen onder leiding van de Chinese keizer, en vrede en voorspoed te brengen aan de barbaren is meer dan tweeduizend jaar geleden voor het eerst geformuleerd, maar niet ononderbroken nagestreefd. Soms namen andere landen in Azië het voortouw en in 1661 maakte een keizerlijk verbod zelfs een eind aan die buitenlandse handel, zij het tijdelijk en onvolledig.

Hoewel China nooit door het Westen is gekoloniseerd, moest het keizerrijk zich na 1819 ‘ongelijke verdragen’ laten welgevallen. Na de WO II kon communistisch China een nieuwe start maken maar het bewind van Mao, die niets van kosmopolitische steden moest hebben, liep uit op een ramp. Dat debacle heeft Europeanen gesterkt in het idee dat alle vooruitgang uit het westen kwam. Waren het niet de Portugezen die in 1488 de zeeroute om Kaap de Goede Hoop naar het Verre Oosten ontdekten?

Gipouloux draait dat beeld om. Portugezen, Spanjaarden, Britten en Fransen hebben in Azië gebruik gemaakt van de bestaande infrastructuur. Ze bouwden er forten en factorijen in strategisch gelegen havensteden. Ook de Nederlandse VOC borduurde voort op het inter-Aziatische netwerk, waaraan koninkrijken op Sumatra en Java al eeuwenlang deelnamen.

(..) De diaspora’s van Chinezen, Indiërs, Arabieren en joden hebben op verschillende plaatsen in de wereld gefungeerd als trait d’union. Mede door die immigratie hebben metropolen een kosmopolitisch karakter.

(..)

Waarom heerst het Westen? En hoe lang nog? Dat was de immense taak waaraan de Britse historicus en archeoloog Ian Morris zich zette: klaarheid brengen in de natte-vinger-discussie over de ‘superioriteit’ van de westerse wereld. (..)

„Bovendien ontbrak het aan criteria om die overmacht te meten. Ik stel die criteria wel vast, zoals de mate van stedelijke ontwikkeling, geografische expansie, het vermogen om oorlogen te voeren. Aan de hand van de beschikbare kennis bepaal ik de mate van de sociale ontwikkeling van culturen. Ik denk echt niet dat je objectief bent zodra je alles in cijfers uitdrukt. En je kunt zeggen dat mijn cijfers of criteria niet kloppen, maar we weten nu in ieder geval wel waarover we spreken.”

(..)

„De onderliggende vraag is: wat bepaalt de loop der geschiedenis? De grote historische figuren? De superioriteit van een bepaalde cultuur of religie? Is het een samenloop van omstandigheden? Mijn conclusie is dat het in de eerste plaats een kwestie van geografie is. (..)

„In de vijftiende eeuw stopten de Chinezen hun ontdekkings- en handelsreizen per schip naar India en Afrika. Men zegt altijd dat dat het moment was waarop het Westen op voorsprong kwam. In zekere zin is dat ook zo. Maar als je er goed naar kijkt, blijkt het niet de domme fout van een bepaalde Chinese keizer te zijn geweest. De Chinezen waren het centrum van de wereld en hadden maar heel weinig te winnen met die reizen. Europa was voor hen een plaats waar je inferieure geweren voor een te hoge prijs kon kopen. De Grote Oceaan hield voor China geen enkele commerciële belofte in. Het was volkomen logisch dat ze hun vloot ontmantelden.

„In Europa was de noodzaak om uit te varen er wel – om een zo kort mogelijk route naar China te vinden. (..)

(..) Natuurlijk maakt het iets uit dat hij tijdens de Tweede Wereldoorlog aan de macht was, zonder hem zou Groot-Brittannië in 1940 waarschijnlijk een vredesverdrag met Hitler hebben gesloten. Maar was Churchill er niet geweest, dan zou de wereld er aan het eind van de 20ste eeuw niet heel anders hebben uitgezien. Er zou zeker zoiets als een Koude Oorlog tussen supermachten zijn geweest, alleen was Centraal-Europa daar dan een van geweest. Op de lange termijn hebben individuen weinig invloed op de loop van de geschiedenis.”

Veel mensen zullen daar niet aan willen. Net als uw ontkenning dat sommige culturen in hun aard superieur zijn aan andere. Mensen over de hele wereld zijn min of meer hetzelfde, zegt u.

(..)

Mensen in grote groepen zijn min of meer hetzelfde, zegt u. Ook dat druist in tegen ons geloof in individuele uniekheid.

„Mensen zouden daar niet geschokt over moeten zijn, want die notie ligt ten grondslag aan de democratie. Twee mensen zijn onderling heel verschillend, maar in grote groepen vind je steeds dezelfde karaktertypes. (..)

(..)

Kennis van het verleden, schrijft u, stelt ons in staat iets over de toekomst te zeggen. Er zijn weinig historici die dat zo uitgesproken durven stellen.

(..)

(..)

Ian Morris is Willard Professor of Classics, Professor of History en staflid van het Archaeology Centre van Stanford University. Hij schreef boeken als The Greeks en The Dynamics of Ancient Empires. Over Why the West Rules – for Now schreef de Britse historicus Niall Ferguson: „Dichter bij een unificatietheorie van de geschiedenis zullen we waarschijnlijk nooit komen. Ik vond het geweldig.”

(..)

Als we deze boeken in samenhang bekeken, beseften we dat we te maken hadden met een waterscheiding van reusachtige omvang. Niemand uit 1480 zou vijftig jaar later de wereld van 1530 herkennen, een wereld van nieuwe nationale staten, de breuk in het christendom, de Europese expansie in Azië en Noord- en Zuid-Amerika en de communicatierevolutie van Gutenberg. Dit was misschien wel de grootste historische waterscheiding aller tijden, in het Westen tenminste.

Natuurlijk zijn er nog andere voorbeelden. Wie in1750 inEngeland leefde, voorafgaand het wijdverbreide gebruik van de stoommachine, zou versteld hebben gestaan van de toepassing hiervan vijftig jaar later. De Industriële Revolutie was aangebroken! Nu en dan hebben overgangen van het ene tijdperk naar het andere een nog kortere levenscyclus, zoals in dat epische tijdvak tussen 1919 en 1939. Begin jaren dertig leed de democratie aan slijtage en was de wereldeconomie verrot, maar wie besefte dat dit zou leiden tot oorlog en Holocaust? Zoals de grote historica dr. Zara Steiner uit Cambridge zich afvroeg: „Wanneer wisten de mensen dat ze niet meer in de naoorlogse tijd van de Eerste Wereldoorlog, maar in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog leefden?” Het antwoord is dat maar heel weinigen daarvan een vermoeden hadden. De nieuwe werkelijkheid drong tot velen pas later door. Ze waren in een nieuw tijdperk.

Hoe staan we er nu voor? (..)

Elke tijd wordt dus gebiologeerd door zijn eigen technische revoluties. (..)

Het tanende gewicht van de dollar, de verbleking van de Europese dromen, de wapenwedloop in Azië en de verlamming van de VN-Veiligheidsraad, telkens als er een veto dreigt – is dit al met al geen aanwijzing dat we ons begeven in nieuwe, onbekende wateren, in een woelige wereld, (..)

(..)

Na 1492 botsten de continentale ecosystemen op elkaar en vermengden ze zich doordat duizenden soorten met Europese schepen naar nieuwe leefgebieden overstaken. (..)

Begin zeventiende eeuw was de streek waar deze ziekten heersten – de kustgebieden van rond Washington tot aan de grens tussen Brazilië en Ecuador – voor Europeanen gevaarlijk terrein geworden. De meeste nieuwkomers stierven binnen enkele maanden. West-Afrikaanse immigranten, daarentegen, beschikten over aangeboren of jong verworven verdedigingsmechanismen.

Aanvankelijk gaven Amerikaanse plantage-eigenaren de voorkeur aan Europese landarbeiders – die spraken dezelfde taal en waren vertrouwd met Europese landbouwmethoden, en ze kostten minder dan in Afrika gekochte slaven. Maar ze waren wel veel minder gehard en daarmee als investering riskanter. (..)

Vergeleken met granen leveren knolgewassen wezenlijk meer op. (..)

De aardappel bood een groot deel van Europa – een3.500 kilometerlange strook van Ierland tot Oekraïne – de mogelijkheid in eigen onderhoud te voorzien. (Maïs, eveneens een Amerikaans gewas, speelde een soortgelijke rol in Italië en Roemenië.) Dat op zijn beurt leidde tot politieke stabiliteit, hogere inkomens en een snel groeiende bevolking. De uit Peru ingevoerde aardappel leverde de brandstof voor de opkomst van Europa.

De zoete aardappel speelde een soortgelijke rol in China. (..)Toenemende erosie leidde tot uitzonderlijk heftige overstromingen, die op hun beurt de opstandigheid aanwakkerden en daarmee het bewind destabiliseerde. Het nieuwe gewas dat Europa versterkte, speelde een sleutelrol in de ondermijning van China.

(..)

Een tweede, veel ingrijpender ramp deed zich twee eeuwen later voor toen Europese schepen bij toeval het uit Peru afkomstige, schimmelachtige organisme invoerden dat bij aardappelen de kwaal veroorzaken die we kennen als Phytophthora of ‘de’ aardappelziekte. (..)

De Columbiaanse Uitwisseling duurt nog altijd voort.

In zijn werkkamer aan het Utrechtse Janskerkhof vat Mijnhardt de bevindingen samen: “Wat maakte dat Nederland werkte? Vóór 1750 waren dat de steden en na 1750 was dat het platteland. Vóór 1750 waren het de burgers in het westen, na 1750 de adel in het oosten. Vóór 1750 was de stadhouder dienaar van de Staten, daarna werd hij een semimonarch.” (..)

(..)

(..)Hollandse en Gelderse stedelijke families kochten na 1750 steeds meer grond rond hun zomerhuis, waardoor ze zich konden profileren als adellijk. Veel van die families zijn na 1815 ook in de adelstand verheven, toen er met de koning weer een adelvormende instantie was.” (..)

Tot 1848, schrijven de Utrechters, is Nederland een staat geregeerd door de adel. (..)

(..)

Dat laatste is nogal kras en klopt ook niet helemaal. In de officiële geschiedschrijving wil men steeds minder weten van de verzuiling. Emeritus hoogleraar Nederlandse geschiedenis Piet de Rooy meende dat er nooit overeenstemming zal worden bereikt over de vraag wat de verzuiling precies was, en dat het begrip daarom beter kan worden vermeden. Ondertussen, en dat laat Van Dam aardig zien, is de verzuiling juist bij ‘amateurs’ populair.

De Engelstalige reisgids Lonely Planet begint met een uiteenzetting over de ‘pillarisation’ die ten grondslag ligt aan de befaamde Nederlandse tolerantie. Ook in de politiek en de journalistiek blijft het idee onwankelbaar (..)

(..) Geen Nederlandse Sonderweg; ook België, Duitsland of Zwitserland kenden sinds het eind van de negentiende eeuw assertieve ideologieën die religie, vakbond en woningbouwcorporatie in één combinatiepakket in de aanbieding hadden.

Tegenstanders als de liberale socioloog J.A.A. van Doorn of de politicoloog Hans Daalder domineerden het debat. Zij zagen de verzuiling primair als voertuig van sociale disciplinering en waren blij ervan af te zijn. Wat de dominantie van het beeld aanzienlijk versterkte, was dat voorstanders zich er evengoed in konden vinden. (..)

(..) Van Rossem is prikkelender met zijn waarneming dat er zoveel meer was dan het verzuilde leven. ‘Een grote minderheid van de bevolking leefde in de jaren vijftig een onverzuild leven.’ Die minderheid las De Telegraaf – al voor de Tweede Wereldoorlog een nationale krant – en luisterde naar de AVRO, keek later naar de TROS.

Maar op de vraag: ‘wat ben jij?’ antwoordden ze ‘niks’ en dat is precies het historische probleem. Alle aandacht ging uit naar de verzuiling met de bijbehorende organisaties en dus institutionele geschiedenis, wie daarbuiten viel werd in officieel Nederland nauwelijks waargenomen. De Telegraaf bijvoorbeeld, nog altijd de grootste krant van Nederland, heeft pas sinds vorig jaar zijn eigen geschiedenisboek. De Volkskrant heeft er per oktober aanstaande vier.

Een concurrerend geschiedbeeld voor het verzuilde landschap dient zich nog niet aan. (..)

(..)

Waaróm overheerst het Westen de wereld al zo lang? Het blijft een intrigerende vraag, de bron van een apart genre academische studies en bespiegelingen. De Britse archeoloog en klassiek historicus Ian Morris (1960) levert een originele bijdrage aan die sectie: Why the West Rules – For Now, in vertaling verschenen als De val van het Westen.

Morris schrikt er niet voor terug bij het begin te beginnen: 14 duizend jaar voor het begin van onze jaartelling. Evenmin is hij huiverig voor een blik in de toekomst – liefhebber van science-fiction die hij zegt te zijn. Dat ‘for now’ duurt tot 2103, schrijft hij plompverloren: dan zal het Oosten het Westen definitief hebben ingehaald.

Ingehaald? Met wat? Ingehaald op een schaal die Morris heeft uitgewerkt tot een grafiek voor de gehele bekende geschiedenis en prehistorie: de sociale ontwikkelingsindex. Hij koos vier criteria: de mate waarin een samenleving energie aan de natuur onttrok voor voedsel en de rest; de mate van organisatie met als testvoorbeeld de verstedelijking; het vermogen informatie te verzamelen en door te geven; het vermogen tot oorlog voeren.

In elke categorie gaf hij punten op een schaal van 0 tot 250. Voor de afgelopen eeuw kon hij tamelijk exact zijn; voor eerdere perioden maakte hij schattingen. Er komt een grafiek uit, die zich naar de toekomst laat doortrekken.

Uit die grafiek blijkt dat het Westen en het Oosten in grote lijnen dezelfde ontwikkeling hebben doorgemaakt, al begon het Westen tweeduizend jaar eerder, na het eind van de IJstijd. En wel in het gebied tussen de Tigris en de Eufraat – jawel, Irak – omdat daar na het ijs de meeste plantenrijkdom te vinden was, de Tuin van Eden. Vele millennia veranderde er weinig aan de westerse voorsprong, tot ruwweg 750: daarna deed het Oosten het duizend jaar lang beter dan het Westen. Maar vanaf 1750 gebeurde er iets spectaculairs met de grafiek: die buigt steeds scherper omhoog de afgelopen twee eeuwen. Dat komt uiteraard door de industriële revolutie in Europa.

(..) biologie en sociologie werpen licht op de overeenkomsten tussen Oost en West, schrijft Morris, terwijl we zoeken naar het verschil. Blijft over: geografie. (..)

(..)

De sociale ontwikkeling volgt een patroon, schrijft Morris, die hij de ‘paradox van ontwikkeling’, noemt, de dialectiek zou je ook kunnen zeggen. Het succes roept tegenkrachten op, bijeffecten die het succes ondermijnen. Bijvoorbeeld: betere landbouw maakt bevolkingsgroei mogelijk, maar er komt een moment dat er te veel mensen zijn en honger toeslaat. Morris noemt vijf factoren die gedurende de millennia een ondermijnende rol speelden: hongersnoden, epidemieën, ongeorganiseerde migratie, verval van staten en klimaatverandering, de ‘vijf ruiters van de apocalyps’.

Daar tegenover staat de creativiteit van de mens. Daarover heeft de auteur een ‘Morris Theorem’ opgesteld (deels geleend van de sciencefictionschrijver Robert Heinlein): ‘Verandering wordt veroorzaakt door luie, hebberige, bange personen op zoek naar gemakkelijkere, lucratievere en veiliger manieren om dingen te doen. En die zelden beseffen wat ze doen.’

Onder druk der omstandigheden vinden mensen vaak verrassende oplossingen. En soms ook niet.

Succesvolle samenlevingen in het verleden liepen steeds tegen een plafond op – volgens Morris niet toevallig in Oost en West rond dezelfde puntentotalen op zijn index. Dan moest er iets drastisch gebeuren of er volgde een tijdperk van verval, zoals na het Romeinse Rijk. In Europa was zo’n doorbraak de uitvinding van de kolengestookte stoommachine. Geografie bepaalde dat het in Europa gebeurde, betoogt Morris: daar waren de kolen, daar was de Atlantische Oceaan, het toenmalige centrum van de wereldhandel.

En nu zit het Westen weer tegen een plafond. Is er een uitweg? Morris presenteert twee mogelijkheden: als er een atoomoorlog uitbreekt, zal de Nacht over de aarde neerdalen, en uit de sciencefiction put hij de mogelijkheid van een integratie van mens en machine, zodat toekomstige generaties niet meer hoeven te sterven. (..)

Dat branieachtige in de toekomst kijken kwam hem op meesmuilende kritiek te staan, zoals van de politiek filosoof John Gray in The New Statesman. Die moet toch al niets hebben van het terugbrengen van de geschiedenis tot modellen en alomvattende theorieën. Maar in feite rekent Morris juist met zulke theorieën af. De pogingen de westerse dominantie te verklaren uit de superieure bagage – of het nu het christendom, de Verlichting of het kapitalisme is – kwamen vooral van sociologen en politicologen.

Historici houden daar niet zo van. Die hebben het idee van de dominante ‘chaps’ verlaten, maar verlangen er geen andere dominante factor voor terug – liever halen ze er steeds meer hulpdisciplines bij om het beeld van de geschiedenis vollediger te maken. En complexer.

Morris hoort bij die laatste groep, al suggereert zijn polemische toon wellicht anders.

(..)

Om kennis te delen met een ander moet je op een of andere manier met die ander in contact komen. Én je moet elkaars taal spreken of elkaar in elk geval kunnen verstaan. Zou je denken.

Maar dat hóeft niet, zegt prof. dr. Jürgen Renn. Hij is directeur van het Max Planck Instituut voor Wetenschapsgeschiedenis in Berlijn. Verder is hij verbonden aan de Humboldt Universität en de Freie Universität in die stad en aan de universiteit van Boston in de Verenigde Staten. Deze week bezoekt hij de Universiteit Utrecht, waar hij vandaag een publiekslezing gaf. Over kennisverspreiding en globalisering. „En die hoeft niet per se via mensen te verlopen”, zegt hij, „het kan ook via voorwerpen gaan. Mensen kunnen werktuigen bekijken, bekloppen, uit elkaar halen en nabouwen.”

(..) Trouwens, al in de oude steentijd maakten mensen gereedschap van stenen die soms van ver kwamen, die ze uitwisselden. (..)

(..) De ontdekking van het schrift, in het vierde millennium voor Christus in Mesopotamië, sijpelde langzaam door naar de Indusvallei en het huidige India, en belandde uiteindelijk in China. Dat kostte 2.000 jaar en onderweg veranderden de tekens van het schrift totaal van karakter. Dat past bij de verspreiding van kennis: dat kennis wordt ingebed in en gevormd door lokale culturen en tradities.”

(..)

„Nederland is tolerant als het goed gaat”, zegt Malgorzata Bos-Karczewska, al jaren de stuwende kracht achter Polonia.nl, een website voor en over de Poolse gemeenschap in Nederland. „In slechtere tijden zie je dat het een mythe is.”

Bos-Karczewska en Rodenburg zijn verbijsterd over Nederlandse plannen om de arbeidsmigratie aan banden te leggen. (..)

(..)

(..)

Denk niet dat internet de transportdruk verlicht. Integendeel, Electronisch Dataverkeer gaat gelijk op met Fysiek Verkeer, zo luidt een wet van de Amerikaanse hoogleraar John Kasarda. Vandaag aangeklikt met de muis, morgen in huis, zo is het toch? En als we niet zelf een last-minute golfweekend of een nieuwe knie boeken in Barcelona, dan doet een ander het wel. In weerwil van de stijgende olieprijzen groeit het luchtvervoer explosief. IATA, de internationale brancheorganisatie, voorspelde vorige maand voor 2014 een kwart meer passagiersvluchten en bijna vijftig procent meer luchtvracht ten opzichte van 2009.

Vliegvelden zijn groeidiamanten voor werk, goederenstromen en menselijke connecties. Het vermogen van de luchtvaart om tijd en afstand te comprimeren levert steeds meer kostenvoordeel op. En daarom, voorspelt Kasarda, kruipen we deze eeuw massaal bij elkaar in wat hij de Aerotropolis heeft gedoopt, de luchthavenstad. (..)

Nieuw is die gedachte niet. Superarchitect Rem Koolhaas, advocaat van de moderniteit en van grote stedelijke structuren (fraai verbeeld in zijn dikke lees- en kijkbijbel S,M,L,XL uit 1995) ontwierp al in de jaren ’90 een – overigens nooit gebouwde – Airport City voor Frankfurt. En talrijke filmers en tekenaars leefden zich uit op futuristische luchthavensteden.

Maar wie is die Kasarda helemaal? Het doorwrochte Aerotropolis draagt zijn naam, maar de tekst blijkt integraal en vrijmoedig neergepend door ‘co-auteur’ Lindsay. Kasarda is ruimtelijk econoom aan een business school in North Carolina en adviseur van exotische, autocratische stadsbesturen. Zijn eerste twee gedroomde Aerotropolissen, bij Bangkok en in zijn thuisstaat, zijn half mislukt. Lindsay zet zijn permanent gejetlagde leermeester lichtelijk karikaturaal neer: ‘hij is geen showman (…) zijn ogen knipperen op de maat van zijn powerpointpresentatie. Zijn idioom is een stamppot van consultant speak en academisch jargon.’

(..) Lindsay, die voor dit boek de halve wereld rondreisde en Kasarda’s analyses aanvult met andere bronnen, beschrijft een reeks wél gelukte en aanstormende Aerotropolissen. Ze liggen onder andere bij Denver en in de Arabische emiraten, maar vooral bij explosief groeiende wereldsteden als Seoul, Ghuangzou, en Hyderabad. De meeste zijn bedacht of geinspireerd door de oogknipperende professor. Klapstuk is het ambitieuze Beijing Capital Airport City, met als centrum een geheel nieuw vliegveld bij China’s hoofdstad, op te leveren in 2015. Intussen hebben India en China elk alweer bijna honderd nieuwe luchthavens op de tekentafel, en bouwt Vietnam er vierentwintig, terwijl Ho Chi Minh stad zich nu al transformeert in een Aerotropolis met een grotere transportcapaciteit dan Heathrow.

‘Steden vormen zich naar de nieuwste wijze van transport’, las Lindsay bij ruimtelijke historici. ‘Sandalen en ezels leverden de kronkelpaden van Jeruzalem op (…), schepen en paarden bepaalden de vorm van havensteden als Lissabon, Venetië en Amsterdam. De spoorweg vormde Kansas City en Chicago, en de snelweg Los Angeles.’

Kasarda hamert erop toe dat de mondiale concurrentie allang niet meer tussen bedrijven gaat, maar tussen geografisch ver uitgerekte bedrijvenketens, die overal de laagste lonen en beste productielocaties opzoeken en wier snelheid grotendeels de kostprijs van het eindproduct bepaalt. ‘We leven helemaal niet in een diensteneconomie, maar in een spulleneconomie’, stelt de professor. (..)

(..)

Mondiaal gezien heeft dat ook voordelen. De alom betwiste foodmiles krijgen bij Lindsay een genuanceerde en goed onderbouwde uitwerking. Broeikasboontjes zijn vervuilender dan ingevlogen buiten-boontjes, nog afgezien van de vraag of je het straatarme landbouwcontinent Afrika een eerlijke concurrentiepositie gunt.

En hoeveel Aerotropolis is de randstad eigenlijk al? Kasarda rekent een straal van honderd kilometer rondom een groot luchtvaartknooppunt als potentieel profijtgebied, mits hoogfrequente treinen en brede wegen deze hub razendsnel bereikbaar maken. (..)

John Kasarda en Greg Lindsay: Aerotropolis – The way we’ll live next. Penguin Books, 466 pagina’s, € 20,99. ISBN 978 1 846 14100 3.