(..) Inderdaad, een klassiek gifschandaal met een heldenrol voor de internationale onderzoeksjournalistiek die hier jarenlang bovenop gezeten heeft.

Het probleem is alleen: het gedumpte afval was niet levensgevaarlijk. Er zijn helemaal geen tientallen doden gevallen en evenmin zijn er tienduizenden bewoners van Abidjan ziek geworden (Zie kader). Dat was al vrij snel bekend. In deze krant schreef wetenschapsredacteur Karel Knip onder de kop ‘Meer drama dan gif’ zes weken later al over het afval dat dit „weliswaar gruwelijk stinkt, maar dat het niet dodelijk is”.

Waarom de Probo Koala dan toch tot dat grote internationale gifschandaal is uitgegroeid, is nu te lezen in het boek Het gifschip. Verslag van een journalistiek schandaal van journalist Jaffe Vink (ondermeer bekend van de bijlage Letter en Geest in Trouw). (..) En dat is belangrijk want media hebben over het algemeen niet de neiging terug te komen op eerdere berichtgeving. Door de fragmentarische berichtgeving verkeert het publiek dan nog jaren in de veronderstelling dat er een groot gifschandaal was.

Volgens de reconstructie in Het gifschip heeft de Volkskrant in samenwerking met Greenpeace een leidende rol gespeeld in Nederland bij de beeldvorming rond de Probo Koala en hebben andere media en ook politici zich op sleeptouw laten nemen. (..) Vink verbaast zich erover dat er helemaal niets is gedaan met de bevindingen van Knip in NRC Handelsblad die toch al vrij snel (op basis van NFI-analyses van monsters uit het schip toen het nog in Amsterdam lag) tot de conclusie was gekomen dat er geen zwavelwaterstof (H2S) in het afval kon zitten omdat de pH-waarde te hoog was.

(..) De term ‘gifschip’ raakte zo ingeburgerd dat zelfs NRC Handelsblad het woord bleef gebruiken in de nieuwskolommen, de kritische publicaties van de eigen wetenschapsredactie ten spijt. (..)

Even verbazingwekkend is dat de Ombudsman van de Volkskrant eind 2009 vierkant achter de publicaties van Jeroen Trommelen is blijven staan met als argument dat de krant gelijk heeft, omdat Trafigura anders wel een proces had aangespannen. Wat Nederland betreft heeft het bedrijf zich beperkt tot een serie advertenties, maar in Engeland zijn wel degelijk rechtszaken aangespannen, bijvoorbeeld tegen de BBC die werd veroordeeld tot een rectificatie en het betalen van een schadeclaim. Andere media zoals the Guardian, The Times, The Economist en The Independent zijn teruggekomen op eerdere berichtgeving over de ‘giframp’ en hebben daarvoor publiekelijk excuus aangeboden.

Wat zich in de Britse media en de politiek allemaal heeft afgespeeld, inclusief het optreden daar van Trafigura, komt niet aan bod in het boek dat zich concentreert op Nederland. (..) In dat opzicht is het boek te weinig kritisch over Trafigura en de manier waarop het bedrijf de pers heeft proberen te censureren. (..)

(..) Vorig jaar heeft een aantal onderzoeksjournalisten, onder wie Jeroen Trommelen van de Volkskrant, de Daniel Pearl Award gekregen voor hun berichtgeving over het vermeende gifschandaal.

Niet in Roemenië, Italië, of Polen. Het antwoord: in Nederland.

Het is een somber beeld dat Stichting Natuur en Milieu schetst in een onderzoek dat ze vandaag publiceert. Nederland is een vies, grauw land.

„En dat staat haaks op wat het huidige kabinet ons voorspiegelt”, zegt Ron Wit, hoofd klimaat bij Natuur en Milieu. Vorige week presenteerden minister Maxime Verhagen (Economische Zaken, CDA) en staatssecretaris Joop Atsma (Milieu, CDA) de Green Deal, een verzameling van 59 duurzame initiatieven. Ze stelden dat Nederland mee voorop loopt op het gebied van duurzaamheid. Daar klopt niks van, zegt Wit. Nederland bungelt juist onderaan.

Voor het onderzoek heeft Natuur en Milieu cijfers over de kwaliteit van bodem, lucht en water verzameld van gerenommeerde bureaus zoals het Planbureau voor de Leefomgeving en het Europese Milieu Agentschap. (..) Het aandeel duurzame energie bedroeg op dat moment 3,8 procent. Alleen Malta, Cyprus en Groot-Brittannië scoorden lager.

(..) En het ziet er naar uit dat het nog erger wordt. Dat blijkt uit de zogeheten ‘Referentieraming energie en emissies 2010-2020’. Het rapport is vorig jaar in opdracht van de ministeries van EZ en VROM opgesteld door het Planbureau voor de Leefomgeving en het Energieonderzoek Centrum Nederland. Uit de grafieken blijkt dat de concentraties schadelijke stoffen, zoals ammoniak in de bodem en fijnstof in de lucht, jarenlang zijn gedaald. Maar de prognose is dat die daling de komende jaren in de meeste gevallen afvlakt. Hij neemt zelfs weer toe voor bijvoorbeeld zwaveldioxide en vluchtige organische stoffen.

Is dat erg? Vorig jaar berekende het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu dat jaarlijks 2.090 mensen in Nederland vroegtijdig overlijden als gevolg van een kortdurende blootstelling aan fijnstof. Nog eens 2.350 mensen worden met spoed opgenomen wegens problemen met de ademhaling of met hart- en bloedvaten. Adviesbureau CE Delft schatte in 2005 de gezondheidsschade door fijnstof tussen de 4 en 40 miljard euro per jaar – er zitten grote onzekerheden in zulke studies.

(..)

Waarom scoort Nederland zo slecht? Onder andere omdat het land zo dichtbevolkt is. Op een klein oppervlak leven zeven miljoen huishoudens, die steeds meer elektrische apparaten aanschaffen, meer parfum en deo spuiten en meer auto’s aanschaffen. Maar het heeft net zo veel te maken met de economische historie van Nederland. De drie sectoren die de afgelopen vijftig jaar voor veel welvaartsgroei hebben gezorgd – de petrochemie, de intensieve landbouw en de logistiek – zijn een bepalende factor in de vervuiling. (..)

Maar er is ook een andere optie: de drie sectoren verzetten zich tegen verandering. Hoogleraar Jan Rotmans ziet vooral dat laatste. De petrochemie, de intensieve landbouw en de logistiek draaien op fossiele brandstoffen. Jaarlijks gaat er 6 miljard euro aan fiscale steun naar deze brandstoffen. Dat maakt ze goedkoper. De sectoren zijn niet van plan dat voordeel op te geven. (..)

Rotmans vindt dat het kabinet de kosten van vervuiling afwentelt op de samenleving. (..)

Volgens Rotmans loopt Nederland op het gebied van duurzame energie snel een achterstand op. Italië investeert nu jaarlijks 17 miljard euro in duurzame energie, Duitsland 22 miljard, Groot-Brittannië 20 miljard. Nederland zit op 1,5 miljard. Rotmans: „De economie ordent zich opnieuw, rond duurzame technologieën. Maar wij doen er niet aan mee. Dat is killing.”

(..)

Na 1492 botsten de continentale ecosystemen op elkaar en vermengden ze zich doordat duizenden soorten met Europese schepen naar nieuwe leefgebieden overstaken. (..)

Begin zeventiende eeuw was de streek waar deze ziekten heersten – de kustgebieden van rond Washington tot aan de grens tussen Brazilië en Ecuador – voor Europeanen gevaarlijk terrein geworden. De meeste nieuwkomers stierven binnen enkele maanden. West-Afrikaanse immigranten, daarentegen, beschikten over aangeboren of jong verworven verdedigingsmechanismen.

Aanvankelijk gaven Amerikaanse plantage-eigenaren de voorkeur aan Europese landarbeiders – die spraken dezelfde taal en waren vertrouwd met Europese landbouwmethoden, en ze kostten minder dan in Afrika gekochte slaven. Maar ze waren wel veel minder gehard en daarmee als investering riskanter. (..)

Vergeleken met granen leveren knolgewassen wezenlijk meer op. (..)

De aardappel bood een groot deel van Europa – een3.500 kilometerlange strook van Ierland tot Oekraïne – de mogelijkheid in eigen onderhoud te voorzien. (Maïs, eveneens een Amerikaans gewas, speelde een soortgelijke rol in Italië en Roemenië.) Dat op zijn beurt leidde tot politieke stabiliteit, hogere inkomens en een snel groeiende bevolking. De uit Peru ingevoerde aardappel leverde de brandstof voor de opkomst van Europa.

De zoete aardappel speelde een soortgelijke rol in China. (..)Toenemende erosie leidde tot uitzonderlijk heftige overstromingen, die op hun beurt de opstandigheid aanwakkerden en daarmee het bewind destabiliseerde. Het nieuwe gewas dat Europa versterkte, speelde een sleutelrol in de ondermijning van China.

(..)

Een tweede, veel ingrijpender ramp deed zich twee eeuwen later voor toen Europese schepen bij toeval het uit Peru afkomstige, schimmelachtige organisme invoerden dat bij aardappelen de kwaal veroorzaken die we kennen als Phytophthora of ‘de’ aardappelziekte. (..)

De Columbiaanse Uitwisseling duurt nog altijd voort.

(..)

Denk niet dat internet de transportdruk verlicht. Integendeel, Electronisch Dataverkeer gaat gelijk op met Fysiek Verkeer, zo luidt een wet van de Amerikaanse hoogleraar John Kasarda. Vandaag aangeklikt met de muis, morgen in huis, zo is het toch? En als we niet zelf een last-minute golfweekend of een nieuwe knie boeken in Barcelona, dan doet een ander het wel. In weerwil van de stijgende olieprijzen groeit het luchtvervoer explosief. IATA, de internationale brancheorganisatie, voorspelde vorige maand voor 2014 een kwart meer passagiersvluchten en bijna vijftig procent meer luchtvracht ten opzichte van 2009.

Vliegvelden zijn groeidiamanten voor werk, goederenstromen en menselijke connecties. Het vermogen van de luchtvaart om tijd en afstand te comprimeren levert steeds meer kostenvoordeel op. En daarom, voorspelt Kasarda, kruipen we deze eeuw massaal bij elkaar in wat hij de Aerotropolis heeft gedoopt, de luchthavenstad. (..)

Nieuw is die gedachte niet. Superarchitect Rem Koolhaas, advocaat van de moderniteit en van grote stedelijke structuren (fraai verbeeld in zijn dikke lees- en kijkbijbel S,M,L,XL uit 1995) ontwierp al in de jaren ’90 een – overigens nooit gebouwde – Airport City voor Frankfurt. En talrijke filmers en tekenaars leefden zich uit op futuristische luchthavensteden.

Maar wie is die Kasarda helemaal? Het doorwrochte Aerotropolis draagt zijn naam, maar de tekst blijkt integraal en vrijmoedig neergepend door ‘co-auteur’ Lindsay. Kasarda is ruimtelijk econoom aan een business school in North Carolina en adviseur van exotische, autocratische stadsbesturen. Zijn eerste twee gedroomde Aerotropolissen, bij Bangkok en in zijn thuisstaat, zijn half mislukt. Lindsay zet zijn permanent gejetlagde leermeester lichtelijk karikaturaal neer: ‘hij is geen showman (…) zijn ogen knipperen op de maat van zijn powerpointpresentatie. Zijn idioom is een stamppot van consultant speak en academisch jargon.’

(..) Lindsay, die voor dit boek de halve wereld rondreisde en Kasarda’s analyses aanvult met andere bronnen, beschrijft een reeks wél gelukte en aanstormende Aerotropolissen. Ze liggen onder andere bij Denver en in de Arabische emiraten, maar vooral bij explosief groeiende wereldsteden als Seoul, Ghuangzou, en Hyderabad. De meeste zijn bedacht of geinspireerd door de oogknipperende professor. Klapstuk is het ambitieuze Beijing Capital Airport City, met als centrum een geheel nieuw vliegveld bij China’s hoofdstad, op te leveren in 2015. Intussen hebben India en China elk alweer bijna honderd nieuwe luchthavens op de tekentafel, en bouwt Vietnam er vierentwintig, terwijl Ho Chi Minh stad zich nu al transformeert in een Aerotropolis met een grotere transportcapaciteit dan Heathrow.

‘Steden vormen zich naar de nieuwste wijze van transport’, las Lindsay bij ruimtelijke historici. ‘Sandalen en ezels leverden de kronkelpaden van Jeruzalem op (…), schepen en paarden bepaalden de vorm van havensteden als Lissabon, Venetië en Amsterdam. De spoorweg vormde Kansas City en Chicago, en de snelweg Los Angeles.’

Kasarda hamert erop toe dat de mondiale concurrentie allang niet meer tussen bedrijven gaat, maar tussen geografisch ver uitgerekte bedrijvenketens, die overal de laagste lonen en beste productielocaties opzoeken en wier snelheid grotendeels de kostprijs van het eindproduct bepaalt. ‘We leven helemaal niet in een diensteneconomie, maar in een spulleneconomie’, stelt de professor. (..)

(..)

Mondiaal gezien heeft dat ook voordelen. De alom betwiste foodmiles krijgen bij Lindsay een genuanceerde en goed onderbouwde uitwerking. Broeikasboontjes zijn vervuilender dan ingevlogen buiten-boontjes, nog afgezien van de vraag of je het straatarme landbouwcontinent Afrika een eerlijke concurrentiepositie gunt.

En hoeveel Aerotropolis is de randstad eigenlijk al? Kasarda rekent een straal van honderd kilometer rondom een groot luchtvaartknooppunt als potentieel profijtgebied, mits hoogfrequente treinen en brede wegen deze hub razendsnel bereikbaar maken. (..)

John Kasarda en Greg Lindsay: Aerotropolis – The way we’ll live next. Penguin Books, 466 pagina’s, € 20,99. ISBN 978 1 846 14100 3.

De relatie tussen voedsel, landbouw en de loop van de geschiedenis is lange tijd verwaarloosd, omdat historici zich vooral concentreerden op de dynamiek in de grote bevolkingscentra: de steden. Een andere Wallerstein, Immanuel, was een van de geschiedkundigen die in zijn magnum opus, The Modern World System, de ban doorbrak. Voedsel, landbouw en klimaat hebben een grote structurele invloed op de historische ontwikkeling.

Ook de politieke omwenteling die dezer dagen in Tunesië plaatsvindt, heeft te maken met voeding. De hoge voedselprijzen droegen bij aan het explosieve klimaat waarin president Ben Ali gedwongen werd te vluchten naar Saoedi-Arabië. Zijn concessie om de – al gesubsidieerde – voedselprijzen te verlagen kwam te laat.

Ben Ali’s lot heeft al geleid tot speculaties over politieke onrust in andere landen. (..)

In de rest van het Midden-Oosten en Noord-Afrika verschilt de situatie sterk. Afgezien van Turkije, dat jaren doormaakt waarin het netto-exporteur is, voeren vrijwel alle landen netto graan in, met Egypte als grootste importeur van allemaal. Voor alle landen loopt de rekening dus op met de prijzen op de wereldmarkt, maar landen als Egypte, Algerije, Jemen en Iran stellen daar nog een redelijke tot goede binnenlandse oogst tegenover.

Als de FAO-rapportages kloppen zijn Marokko, Syrië en Libanon de landen met tegenvallende oogsten, die de dubbele klap krijgen van fors hogere import tegen recordprijzen.

Maar als de hele regio netto importeur is, wie is dan de exporteur? Rusland. Maar dat maakte vorig jaar bekend de export van graan sterk te beperken, als gevolg van extreme droogte en bosbranden. (..)

(..) Gevorderde cultuurpessimisten en vooruitgangssceptici komen vaak uit bij een boerengezin dat knus bij het vuur zit te eten in een hoeve midden in een ongerepte natuur.

We moeten daar niet mee aankomen bij de schrijvende Britse evolutiebioloog Matt Ridley: ‘de bronchiale hoest van de vader is een voorbode van de longontsteking waaraan hij op zijn 53ste zal overlijden. De baby zal overlijden aan de pokken waardoor hij nu moet huilen; (…) hoewel de stoofpot smakeloos en taai is, is het een zeldzame afwisseling voor de watergruwel. In deze tijd van het jaar is er geen fruit of sla. Niemand heeft ooit een toneelstuk gezien of een piano gehoord…’

Het zijn altijd romantische westerlingen geweest die de trek naar de steden hebben betreurd, weet Ridley: (..) De traditie bestaat al sinds Plato, die treurde om de schrijfkunst die ons geheugen ondermijnt.

(..)

De meest bevoorrechte kerel van de 17de eeuw, Lodewijk XIV, genoot ondanks 498 gespecialiseerde bedienden minder privileges dan een westerling nu. Een geavanceerde gezondheidszorg, een diversiteit aan voedsel, een overvloed aan informatie – op alle gebieden zitten we boven de Zonnekoning.

(..) ‘Ik merk dat ik het oneens ben met reactionairen van alle politieke kleuren: blauwen die een hekel hebben aan culturele verandering, roden die een hekel hebben aan economische verandering en groenen die een hekel hebben aan technologische verandering.’

(..)

In Geluksvogels laat Valkenberg goede dingen uit het Nederland van nu de revue passeren die, het eeuwige lot van voordelen, ‘al te gemakkelijk over het hoofd worden gezien’. Vooral de platte consumptiemaatschappij wordt in bescherming genomen. Laten we blij zijn met al die keuzes. Degenen die aan de verleidingen bezwijken, geven blijk van een gebrek aan wat de Grieken hexis noemden, de juiste innerlijke houding.(..)

Onze tijd verdient beter dan zij krijgt van dat leger van cultuurpessimisten en wetenschappers. (..)

(..)

Met een begrip als relatieve welvaart kan Ridley weinig. Een miljard aardbewoners zitten, denkt hij, boven de Zonnekoning – maar die zag, in tegenstelling tot al die recentelijk in stedelijk gebied gearriveerden Oost-Europeanen, Indiërs en Chinezen, niet de hele tijd mensen om zich heen die meer hadden. Uit onderzoeken blijkt steevast dat het welbehagen van mensen afneemt naarmate ze slechter af zijn dan hun omgeving. Een paardenkar in een dorp waar niemand vervoer heeft is een bron van trots, een paardenkar in een stad vol auto’s een bron van schaamte.

Het belangrijkste wat in deze boeken onderbelicht blijft, is evenwel dat krediet dat allerhande pessimisten toekomt voor positieve veranderingen – en de rampen waar optimisten en vooruitgangsdenkers op zijn minst medeschuldig aan zijn. Dat er ook na 1865 nog sprake was van economische groei, kwam natuurlijk mede door die ‘steenkoolapocalyptici’ en de zoektocht naar alternatieven die zij in gang zetten. (..)

(..) Wat voor stijgende lijn je ook in de geschiedenis ontwaart, de zwarte bladzijde die de twintigste eeuw in veel opzichten was, laat zich niet eenvoudig omslaan. De totalitaire staten die voor tientallen miljoenen doden verantwoordelijk waren, vloeiden in hoge mate voort uit vooruitgangsdenken en een geloof in techniek. (..)

Matt Ridley noemt zichzelf een rationeel optimist, om het verschil duidelijk te maken tussen hem de aartsvaders van het totalitarisme, de 19de eeuwse utopisten. Zij waren ‘irrationele optimisten’. Maar zo zagen fascisten en communisten zichzelf niet: hun project was rationeel. De communistische maatschappij vloeide zelfs voort uit een aan wetenschappelijke wetten gehoorzamende geschiedenis.

(..)

Het klinkt paradoxaal, maar de nieuwe centrales zijn nodig om de stroomlevering op te vangen als er geen wind is en de molens dus niets produceren. Dezelfde leveringsonzekerheid, hoewel minder grillig, geldt voor zonnecellen.

(..) Uit een eenvoudige rekensom* blijkt dat we ons totale huidige energieverbruik (inclusief vervoer en verwarming) kunnen opbrengen uit zon en wind als we tweederde van het oppervlak van Nederland bedekken met zonnepanelen en als we tevens geheel Nederland voorzien van windmolens.

(..)

Voorstanders van windmolens zullen dan zeggen dat we die op zee moeten zetten. Maar ze hebben zich niet gerealiseerd dat we daar het grootste deel van het Nederlands Continentaal Plat voor nodig hebben waar dieptes heersen van veertig meter! Dat wordt een zéér duur windmolenpark. (..)

Info: L.J.Giling is emeritus hoogleraar zonnecel- en materiaalgroep Radboud Universiteit Nijmegen.*De precieze berekening van sommige stappen valt te lezen op nrc.nl/opinieblog

(..)

(..)

De spijt is overigens van recente datum. In 2004 verzette de Rabobank zich nog tegen een aanpassing van de regels. Het VN-klimaatbureau was toen al door milieuorganisaties gewaarschuwd dat fabrieken de uitstoot van superbroeikasgassen maximaliseerden om met de vernietiging daarvan zo veel mogelijk emissierechten te verdienen.

 (..)

(..)

Vera postuleerde daartegenover in 1997 in zijn proefschrift dat er geen sprake was van een gesloten bos, maar van een gevarieerd parklandschap, dat vooral in stand werd gehouden door de activiteiten van grote grazers. Nu is de gedetailleerde interpretatie van een pollendiagram geen eenvoudige zaak, maar Vera’s alternatief werd toch al spoedig weerlegd. Dat herhaalde zich internationaal na het verschijnen van een Engelse vertaling. Maar inmiddels was zijn theorie al wijd verbreid en in de praktijk gebracht. Er werden alom koeien en paarden ingezet als goedkope maaimachines bij het beheer van natuurterreinen. Dat gaat vaak goed, maar soms dus niet.

Ook het onderzoek van dierenbotten uit archeologische opgravingen geeft geen steun aan het idee van de belangrijke rol van paard en oerrund in het landschap. Paarden waren hier al kort na de laatste ijstijd praktisch verdwenen. (..)

(..)

Met de paarden blijkt het nog wonderwel goed te gaan, maar de edelherten in de wetlands van de Oostvaardersplassen redden het duidelijk niet en hetzelfde geldt voor de Hooglanders in de Veluwezoom. De herten zitten gevangen in een overbevolkt nat gebied, waaruit geen ontsnappen mogelijk is en Schotse Hooglanders zijn nu eenmaal geen oerrunderen. Het zijn en blijven van de mens afhankelijke huisdieren, die niet meer zo maar even verwilderen en niet zijn opgewassen tegen de schrale winterse condities van de Veluwezoom. Zonder voer en beschutting redden ze het niet. Het is een verkeerde combinatie van landschap en dier. Het oerrund zou nooit voor de Imbosch hebben gekozen.

(..)

(..)

De afgeplatte bal is van groene kunststof, zo’n 12 centimeter breed en heeft een ribbelig oppervlak. Met de knalrode schroeven langs de randen van de bol heeft hij wel iets weg van een stuk Duplo-speelgoed. Hij rammelt zelfs als je hem oppakt. Dan hoor je de kleine keramieken bolletjes binnenin de bal die het vuil in kleding los schijnen te weken, precies zoals wasmiddel dat doet. Hoe het precies werkt, kan alleen de Koreaanse ingenieur die het kleinood bedacht heeft, uitleggen.

(..) Sinds eind oktober is de wasbal via internet te bestellen. Voor 30 euro, inclusief verzendkosten.