‘Na de basisschool scheiden hun wegen. In hun latere leven zitten ze misschien nog samen in de trein, maar de trams in Brussel worden vooral bevolkt door laaggeschoolden en leden van minderheden.” De Belgische socioloog Mark Elchardus heeft het hier over de groeiende afstand – materieel, sociaal en cultureel – tussen West-Europeanen met een lage en een hoge opleiding. Hij buigt zich al jaren over deze ‘nieuwe breuklijn’.

Die breuklijn is ook de rode draad in het vorige maand verschenen rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). In De sociale staat van Nederland – 2011 constateert het SCP ‘hardnekkige ongelijkheden’ op allerlei terreinen, zowel materieel (werk, huisvesting, gezondheid) als immaterieel (welbevinden, houdingen en opvattingen). Het planbureau rept van een ‘kloof’ en die gaapt vooral tussen laag- en hoogopgeleiden.

De rapporteurs schrijven: “Opleidingsniveau blijkt een sterke voorspeller te zijn van de leefsituatie van mensen. […] Of het nu gaat om gezondheid en levensverwachting, om onderwijsachterstanden, om politieke invloed, om de kwaliteit van de woning en de woonomgeving, of om de kans om werkloos te raken, de verschillen zijn soms groot en lopen grotendeels langs de lijnen van het opleidingsniveau. […] Dat geldt voor zowel de hardere kant in de maatschappij (werk, school, wonen) als voor de belevings- en opiniekant (geluk, vertrouwen).”

(..)

(..) Landen binnen Europa die economisch sterk ontwikkeld zijn, zijn ook sterke verzorgingsstaten en doorgaans ook sterke kenniseconomieën. Voorop lopen Duitsland, Nederland, Finland, Denemarken en Zweden. Achterblijvers zijn Bulgarije en Roemenië.”

(..) Qua welbevinden is het verschil kleiner al naargelang het ontwikkelingspeil stijgt.

Elchardus: “De veelgehoorde stelling dat laaggeschoolden de verliezers zijn van de kenniseconomie gaat dus niet op. Blijkbaar heeft men in die economieën ook dat soort mensen nodig. Misschien is er een verschuiving van de industrie naar dienstensectoren – schoonmaak, onderhoud – maar het blijft werk. Op het vlak van de gezondheid sluiten laaggeschoolden in de ontwikkelde economieën veel beter aan bij het gemiddelde van de bevolking. En dat is de verdienste van de verzorgingsstaat. (..)

Voor houdingen en opvattingen gaat dit verhaal niet op. “Kijk je naar pessimisme over de samenleving, naar de moeite die men heeft met minderheden, naar de mate waarop men zeer hard en repressief wil optreden tegen criminaliteit, naar het vertrouwen in de instellingen, dan blijkt dat naarmate het ontwikkelingspeil hoger is, de kloof tussen hoog- en laaggeschoolde breder wordt. In de minst ontwikkelde landen van Europa staan hooggeschoolden kritischer tegenover de instellingen dan laaggeschoolden. In landen als Nederland en Denemarken is het juist andersom. Laaggeschoolden hebben daar veel minder vertrouwen in de instellingen dan hooggeschoolden. Je moet de twee breuklijnen, de sociaal-economische en de culturele, dus onderscheiden.”

Vanwaar die onvrede bij laaggeschoolden in de meer ontwikkelde verzorgingstaten?

“De verklaring die onze onderzoeksgroep hiervoor heeft ontwikkeld, hebben we ‘de symbolische samenleving’ genoemd. Dat was ons antwoord op de lange tijd populaire individualiseringsthese. Individualisering zou betekenen dat wat mensen denken en voelen minder dan vroeger wordt bepaald door hun sekse, familie, leeftijd, werk. Kortom: dat collectieve identificatie minder invloed heeft op keuzen die mensen maken. We hebben dat op alle mogelijke manieren geverifieerd, maar het blijkt niet waar te zijn. Integendeel, er zijn veel aanwijzingen dat die invloed sterker is geworden.”

(..)

Als mensen een oordeel moeten vellen over de samenleving als geheel, gaan ze niet af op hun persoonlijke ervaringen, maar kijken ze naar het beeld van de werkelijkheid dat wordt gepresenteerd door de media. Welke media ze selecteren, naar welke programma’s ze kijken en hoe ze die signalen interpreteren, wordt sterk bepaald door hun opleiding.

(..)

Elchardus: “Het uiteengroeien van de twee wereldbeelden verklaren we volledig door allengs divergerende mediavoorkeuren. Aan het begin van hun schoolloopbaan kijken leerlingen van beide schooltypen het liefst naar populaire tv-zenders, maar gaandeweg keren vwo-leerlingen zich daarvan af.

De jongens en meisjes in het beroepsonderwijs blijven wél kijken naar commerciële zenders. (..)

“Het ligt niet louter aan het media-aanbod. Het is een samenspel tussen opleidingsniveau en de interpretatie van mediaboodschappen. (..)

Er zijn dus twee factoren in het spel. Allereerst een zwart, pessimistisch beeld van de samenleving : alles van waarde gaat naar de verdoemenis. De andere factor is ervaring: op ons is vaak neergekeken, terwijl we het eigenlijk even goed weten.

(..)

Veel sociologen schrijven dit etnocentrisme en dat negatieve maatschappijbeeld op conto van het geringe ‘culturele kapitaal’ dat kinderen meekrijgen van thuis en van school. Elchardus: “Daarmee zeg je eigenlijk dat dit etnocentrisme een soort cognitief falen is, als gevolg van een gebrek aan bagage. Ik heb daar vragen bij, want waar klagen laaggeschoolden over? De multiculturele samenleving is mislukt, die is veel minder aangenaam dan ons is voorgespiegeld, wij zitten met veel meer spanningen en misère in onze buurten. En: de saamhorigheid van vroeger is teloorgegaan. Dat laatste is een mythe: de genoeglijke jaren vijftig, toen alles nog goed was. Ze hebben ook het gevoel dat ze harder en langer moeten werken voor minder geld – en dat is geen mythe. Het is een ongenuanceerd beeld, dat maar voor een klein stukje is ontleend aan het eigen leven en voor een groot stuk aan de media. Maar in de grond zijn dit reële problemen, die veel hooggeschoolden ten onrechte ontkennen. Vandaar dat ik liever spreek van interpretatiekaders dan van cultureel kapitaal.”

(..) Mark Elchardus: “Een belangrijke factor in de reproductie van ongelijkheid is homogamie: de tendens van hoogopgeleiden om te trouwen met andere hoogopgeleiden en van laagopgeleiden om hetzelfde te doen met laagopgeleiden. Allerlei middelen raken geconcentreerd in bepaalde gezinnen en ontbreken in grote mate in andere gezinnen. Gezinnen met twee hooggeschoolde ouders hebben heel wat culturele, maar ook materiële middelen om van de schoolloopbaan van de kinderen een succes te maken. (..)

“We leven in verschillende werelden, die stilaan verder van elkaar zijn gaan liggen. We gaan naar andere restaurants en andere winkels. Ook binnen vriendschappen geldt: soort zoekt soort. We lezen verschillende dingen, kijken naar verschillende voorstellingen, verplaatsen ons verschillend en eten op verschillende plekken andere dingen.”

In werkelijkheid, betoogt hij in zijn nieuwe boek, is er veel minder globalisering dan de meeste mensen denken. Eerste-generatie-immigranten vormen bijvoorbeeld minder dan 4 procent van de wereldbevolking. Niet meer dan 2 procent van alle studenten studeert buiten het eigen land. Negentig van de honderdmensen in de wereld blijven in hun geboorteland. Economische globalisering scoort wat hoger: 20 procent van het bruto wereldproduct wordt geëxporteerd en 25 procent van de banktegoeden zit in een ander land dan de eigenaar. Met het oog op de eurocrisis is het ten slotte interessant dat staatsschulden het hoogst scoren: 35 procent is in het bezit van buitenlandse banken en particulieren. Van het internetverkeer, het boegbeeld van de globalisering, overschrijdt slechts 18 procent nationale grenzen.

De grondregel is dat kapitaal mobieler is dan goederen, en goederen mobieler zijn dan mensen. Alleen kennis past niet in dit patroon. Dat komt doordat je kennis over de grens kunt sturen zonder haar kwijt te raken. Door de bank genomen is 90 procent van de toename van de productiviteit in een willekeurig land afhankelijk van buitenlandse technologie.

(..) Landen met een gemeenschappelijke taal voeren 40 procent meer handel met elkaar dan vergelijkbare landen zonder gemeenschappelijke taal. Voormalige koloniën voeren bijna twee keer zoveel handel met hun oude moederlanden als met andere landen. Iedere procent extra geografische afstand leidt tot een procent minder handel.

Ghemawats favoriete boksbal is de Amerikaanse journalist Thomas Friedman die in The World is Flat (2005) de algehele globalisering voorstelt als een gelopen race. ‘Globaloney’ noemt Ghemawat dat. Na fact-free politics krijgen we bij Friedman data-free analysis: veel journalistieke voorbeelden en pakkende oneliners, maar geen harde cijfers. De platte-wereld-ideologie heeft echter veel aanhang. Vrijwel alle mensen in de zakenwereld met wie Ghemawat sprak, overschatten de mate van globalisering, soms met tientallen procenten.

(..)

Daar komt volgens hem nog bij dat veel vermeende globalisering feitelijk regionalisering is. Als we bijvoorbeeld de Europese Unie, of de eurozone, als één land zouden opvatten, verdwijnt er een heel stuk ‘globalisering’. Binnen de afzonderlijke Europese landen zien we een soortgelijk patroon. De Duitse deelstaten drijven vier tot zes keer zoveel handel met elkaar als met de rest van Europa. Ouderwetse geografische afstanden en grenzen zijn dus nog steeds economisch relevant.

(..)

Voor de beoordeling van de eurocrisis zijn dit soort overwegingen zeker relevant. De Europese Unie, nu al een van de grootste koopkrachtige markten in de wereld, heeft nog een groot potentieel voor verdere expansie. Het beruchte financiële ‘wereldkapitaal’ is daarentegen zwakker dan veel mensen denken. Het kan Europa helemaal niet ‘laten vallen’, want waar moet het dan heen? Als Europa eensgezind optreedt en onder leiding van Merkozy de euro keihard verdedigt, is er geen macht ter wereld die de Europese munt ten val kan brengen.

Ghemawats visie heeft ook consequenties voor de economische politiek. De woordvoerders van World 2.0 beweren dat globalisering en deregulering een Siamese tweeling vormen. Het een gaat niet zonder het ander. Maar volgens Ghemawat wordt de echte wereld (model 3.0) juist gekenmerkt door een mix van marktintegratie en regulering. (..) De recente crises laten zien dat markten wel degelijk kunnen falen. Dat moet gecorrigeerd worden door behoedzame en verstandige regulering. Ghemawat meent dat de handel in zogenaamde derivaten uit de hand is gelopen. Ze waren uitgevonden om de risico’s in onstabiele markten te beheersen, maar intussen is de nominale waarde van deze derivaten gestegen tot een groter bedrag dan het gehele financiële wereldvermogen. Daar is geen rationeel doel meer mee gediend.

(..)

Een geharnast criticus van de markt is Ghemawat echter bepaald niet. De geringe diepgang van de huidige globalisering toont volgens hem aan dat er nog een wereld te winnen is. (..) De Zwitserse economisch historicus Paul Bairoch, net zo’n liefhebber van harde feiten als Ghemawat, heeft dat keurig voor ons nagetrokken (Economics and World History, 1993). Het hedendaagse gematigde protectionisme is zwakker dan in de 19de eeuw, maar het is niet verdwenen. De Verenigde Staten, de Europese Unie, China en Japan, ze brengen het allemaal in de praktijk.

Ten slotte bespreekt Ghemawat de rol van culturele factoren. De ‘McDonaldisering’ van de wereld wordt volgens hem net zo overschat als de economische globalisering. Zelfs McDonald’s past zijn hamburgers aan de lokale cultuur aan: (..) Er ontstaan gewoon nieuwe combinaties.

Net als veel van zijn collega bedrijfskundigen vindt Ghemawat vertrouwen erg belangrijk. Onderzoek wijst helaas uit dat de meeste mensen wantrouwend zijn ingesteld. Van de Europeanen heeft bijna vijftig procent vertrouwen in landgenoten, maar slechts twintig procent vertrouwt andere Europeanen en voor niet-Europeanen daalt het percentage tot veertien. De auteur vindt dat zorgelijk, omdat de Europese economie in de toekomst veel immigratie nodig zal hebben gezien de dalende geboortecijfers onder autochtone Europeanen. (..)

Het perspectief van de Limburgse bestuurders is anders dan dat van wethouders in grote steden als Den Haag en Rotterdam. Die hebben de laatste maanden de nadruk gelegd op de problemen die de toestroom van Oost-Europeanen met zich mee hebben gebracht. (..)

(..)

(..) Jenkins: „Het trof me hoeveel genocidale, gewelddadige en bloedige passages er staan in de Bijbel. Zeker, ook in de Koran staan verzen over oorlogvoering, maar die oorlogen zijn over het algemeen gericht op bekering, niet op uitroeiing.

(..) De tekst van Richteren 16:30 luidt: ‘En hij maakte met zijn sterven meer slachtoffers dan hij had gedood tijdens zijn leven.’ Een geweldige tekst voor zelfmoordterrorisme. Toch heeft het christendom geen traditie van zelfmoordterreur. De islam had die vóór 1980 ook niet.”

Jenkins mengde zich ook in het debat over seksueel misbruik van minderjarigen in de Katholieke Kerk. „Als criminoloog wil ik weten wat de cijfers zijn. Sinds het onderzoek van het New Yorkse John Jay College of Criminal Justice in 2004 hebben we betrouwbare cijfers over het misbruikpercentage binnen de Amerikaanse katholieke clerus over een periode van vijftig jaar: zo’n 4 procent. Maar omdat we geen even betrouwbare cijfers hebben over enige andere beroepsgroep, kerkelijke ambtsdragers of seculiere onderwijzers, en evenmin over de samenleving als geheel, kunnen we geen vergelijking maken. En als je niet kunt vergelijken, kun je niet spreken van ‘meer’ of ‘minder’.”

In zijn boek God’s Continent (2007) gaat Jenkins in op een ander eigentijds schrikbeeld: ‘Eurabië’ of de islamisering van Europa. (..) Het percentage moslims in het huidige Europa is hooguit 4,5 procent. Hooguit, want we tellen mensen die afkomstig zijn uit landen met een islamitische meerderheid vaak als moslims.

(..) De vruchtbaarheid onder Europese moslims tendeert naar landelijke gemiddelden.’’

(..) De periode van massa-immigratie uit Zuid- en Oost-Europa naar de VS begon in de jaren tachtig van de 19de eeuw. Tegen de jaren twintig dachten Amerikanen dat ze een omvangrijke, gevaarlijke, gewelddadige, niet-geassimileerde bevolking binnen hun grenzen hadden en dat het land aan de rand van een burgeroorlog stond. Een belangrijke reden dat dit niet gebeurde, was de assimilatie van vrouwelijke immigranten in de nieuwe samenleving.”

(..)

In hetzelfde boek stelt Jenkins dat het Europese christendom,ondanks onmiskenbare secularisering, verre van dood is. Het neemt nieuwe vormen aan, schrijft hij, zoals charismatische bewegingen. (..)

(..)

In 2008 verscheen The Lost History of Christianity, een reconstructie van de bloei en ondergang van het oosterse christendom in Azië en het Midden-Oosten. Jenkins: „Tot diep in de Middeleeuwen was de helft van de bevolking in het Midden-Oosten christen. De kentering zette in halverwege de 13de eeuw, samen met een periode van mondiale afkoeling. Groeiseizoenen werden korter, er was honger, mensen zochten zondebokken. In Europa overkwam joden hetzelfde als christenen in het Midden-Oosten: ze kregen de schuld.

„De chronologie is identiek: het proces voltrok zich tussen 1250 en 1350, in het Midden- Oosten, ook in China. Aan het begin van de 14de eeuw verdwenen de christelijke gemeenschappen uit China. In het Midden-Oosten slonk het aandeel christenen van de helft tot zo’n 10 procent.” Er is een verband tussen die neergang en de 13de-eeuwse Mongoolse opmars in het Midden-Oosten, maar dat is niet eenduidig, zegt Jenkins. „Toen de Mongolen Bagdad plunderden in 1258, verwoestten ze alle moskeeën, maar niet de kerken. De generaal in kwestie, Hulagu, een kleinzoon van Dzjengis Khan, was getrouwd met een christin. Het leek er even op dat de Mongolen zelf christen zouden worden; het was een dubbeltje op zijn kant. Ik denk dat ze de islam uiteindelijk zagen als een zegevierende religie. Toen Koeblai Khan, de Mongoolse keizer van China, werd gevraagd christen te worden, zei hij: „Waarom? Christenen zijn nergens aan de winnende hand.”

(..) Religies gaan niet spontaan dood, ze moeten worden omgebracht. En dat lukt zelden. (..)

Ziet Jenkins religie als een blijvend element van de menselijke natuur? „Ja. Ik denk dat ons brein is toegerust voor religieuze denkbeelden. (..)  En als er morgen een populaire persoonlijkheid sterft, kan ik u garanderen dat er een heiligdom voor hem wordt opgericht, of het nu in India is, in Israël of in Amsterdam.”

Zitoe, organisatie voor werving en selectie van toezichthouders, deed onderzoek onder 363 maatschappelijke instellingen in 2010. De organisatie deed hetzelfde onderzoek in 2008. Het aantal voorzitters van niet-Nederlandse afkomst was toen 0. (..)

De gemiddelde leeftijd ligt tussen de 50 en 60 jaar. Vorig jaar was krap 3 procent jonger dan 45 jaar.

(..)

(..)

Het aantal inwoners met een islamitische achtergrond steeg sinds eind jaren zestig van praktisch nul naar 850.000, zo’n 5 procent van de bevolking. De helft van hen is in Nederland geboren, product van de hoge geboortecijfers onder islamitische immigranten.  (..) In 2006 bedroeg de netto immigratie uit islamitische landen echter nog maar enkele duizenden mensen, en daarin is sindsdien geen verandering gekomen.  (..) Het aantal kinderen per vrouw met een islamitische achtergrond beweegt zich onherroepelijk in ‘Nederlandse’ richting. Bij Marokkaanse vrouwen van de tweede generatie ligt het nog maar weinig boven het niveau van autochtone vrouwen, bij Turkse zelfs daaronder.

(..) Als je dit in aanmerking neemt, is de daling van de geboortecijfers onder de tweede generatie een wonder van aanpassing en een schoolvoorbeeld van integratie.

(..)

Wilders citeerde maar weer eens uit zijn favoriete boek, Eurabia, the Euro-Arab Axis, van de schrijfster Bat Ye’or – een volstrekt krankjoreme samenzweringstheorie uit 2005.

Het Amerikaanse Pew Research Center’s Forum on Religion and Public Life onderzocht zeer recentelijk hoe het werkelijk zit met de moslimtsunami in West-Europa en publiceerde eind januari de resultaten. Het percentage moslims stijgt tussen nu en 2030 van 6 naar 8, ervan uitgaande dat in die periode geen enkele moslim van zijn geloof valt.

(..)

(..)

TOT SLOT HET VOLGENDE. Ook in de kolommen van ettelijke stukjesschrijvers en opiniemakers is, al dan niet met de nodige gender- en kleurgerelateerde laatdunkendheid, aandacht besteed aan mijn essay over Wilders. Het heeft mij vooral verbaasd dat geen van allen (behalve Hans Beerekamp in NRC Handelsblad) stilstaat bij de conclusie van het stuk: ‘Dat Wilders opzichtig opereert in een postkoloniale dimensie, zonder dat dit herkend wordt, zegt veel over hoe Nederland omgaat, en omging, met het koloniale verleden. Zwijgen, ontkennen, vergeten en de andere kant op kijken luidt sinds decennia het devies.’

Komt dit door slecht lezen? Toch niet, lijkt me. Is het misschien wat veel gevraagd van onze dijkbewakers, onder wie H.J.A. Hofland, Bert Vuijsje en Max Pam, om openlijk toe te geven dat ze hier tientallen jaren aan voorbij zijn gegaan of dat ze de andere kant op zaten te kijken? Dat er inderdaad zoiets bestaat als een postkoloniaal-politiek tekort in Nederland – waaraan ze al opiniërend hun wekelijkse steentje hebben bijgedragen?

(..)

Hoe Wansink over die nieuwe Wende bij onze oosterburen denkt, weet ik niet. Wat mij opviel, is dat hij aan het eind van zijn bespreking refereert aan het (half serieuze) voorstel van Sarrazin om een premie van 50 duizend euro te geven voor elk kind dat een afgestudeerde moeder vóór haar 30ste ter wereld brengt.(..)

(..) Blijkbaar is zijn idee dat academici sociaal intelligente mensen zijn, die intelligente kinderen voorbrengen. Deze zouden op hun beurt uitgroeien tot waardevolle burgers.

(..)

Ook Paul Scheffer ontpopt zich in zijn beschouwingen over het multiculturele drama in Nederland, Het land van aankomst, in een slothoofdstuk bijna tot de huisideoloog van de voormalige minister Rouvoet. (..)

(..) We moeten niet zomaar aantallen vermeerderen, maar de ‘sociale kwaliteit’ van het nageslacht vergroten.

(..) . Het zijn uiteindelijk toch weer de academici en overige intellectuelen die zich tussen de lakens als aansprakelijke burgers moeten gedragen. Zij hebben de goede genen, dus zij dienen hun verantwoordelijkheid te nemen. In dat verband heeft Scheffer het niet over fokpremies, maar bij het extra belonen van de elite om hun nageslacht te doen groeien, wil hij de overheid wel een belangrijke taak toebedelen.

(..)

(..) Vorige week vrijdag werd aan de Universiteit Leiden de bundel Migration History in World History gepresenteerd. (..) Om het terug te brengen tot twee inzichten: 1) mensen zijn altijd al in beweging geweest, dus migratie behoort tot de menselijke conditie, 2) de meeste mensen zijn bastaarden en eigenlijk bestaan er nauwelijks gesloten gemeenschappen.

(..) Schep een samenleving met gelijke kansen en mensen zullen daar uiteindelijk van profiteren, hoewel er enige generaties overheen kunnen gaan.

(..)

Prof. dr. Wim Willems is hoogleraar sociale geschiedenis aan de Universiteit Leiden. Hij zegt dat de recente stroom aan ongefundeerde ideeën over bevolkingspolitiek hem tegenstaan.

Geert Wilders lijkt alle politiek te reduceren tot vraagstukken van grensbewaking, volkstelling en volksverplaatsing. Displacedness vormt het steeds terugkerende motief van zijn betoog en niet toevallig ook van zijn verborgen Indische familiegeschiedenis.

(..)

(..)

(..)

Ging het in de naoorlogse jaren nog om ‘handhaving van de rijkseenheid’ (vasthouden aan Nederlands-Indië en later Nieuw-Guinea), ná de Indische assimilatie in Nederland raakten vele conservatieve politici en activisten van Nederlands-Indische komaf gefocust op de thema’s multiculturalisme en moslimimmigratie (zie kader). Zo was een van de eerste bekende politici die zich opvallend tegendraads uitliet over het vreemdelingenbeleid en de multiculturele samenleving VVD-prominent Frits Bolkestein, die een Indische moeder had. Hij viel op omdat hij in zijn tijd de enige EU-commissaris was die zich fel keerde tegen eventueel EU-lidmaatschap van Turkije. Tevens ‘torpedeerde’ hij, zo meldde het KRO-programma Reporter, als staatssecretaris voor Buitenlandse Handel de handelsrelaties met Indonesië, iets waarvan hij ook al was beticht toen hij daar nog werkte voor Shell. (..)

(..)

(..)

Lizzy van Leeuwen is bestuurskundige en antropoloog. Ze deed langdurig onderzoek in Jakarta naar de levensstijl van de maatschappelijke bovenlaag tijdens de laatste Soeharto-jaren. Dat resulteerde in twee boeken: Airconditioned lifestyles (1997) en Lost in mall (2005). Vorig jaar publiceerde ze Ons Indisch erfgoed: Zestig jaar strijd om cultuur en identiteit (Bert Bakker), waarin ze concludeerde dat de zwaar beladen koloniale erfenis uit Indië (discriminatie, achterstelling, de kille ontvangst in Nederland en de ‘vermoedelijke tekortkomingen in het naoorlogse rechtsherstel’) effectief is afgekocht door de Nederlandse overheid. Het (schijn)debat hierover speelde zich vooral af in de culturele arena (tussen pasar malams en rijsttafels) in plaats van in relevante maatschappelijke en politieke sferen. Van Leeuwens onderzoek was deel van een breed KNAW-onderzoeksproject naar de postkoloniale geschiedenis van Nederland. Tussen 2006 en 2008 interviewde ze als sociaal rapporteur voor de Stichting Pelita ruim honderd Indische ouderen over hun jeugd-, oorlogs- en migratie-ervaringen.

(..)