Het geloof der kameraden in de liberale revolutie

Het verhaal van de vrije markt leek zelfs voor filosoof Hans Achterhuis een onontkoombare visie op de werkelijkheid. Maar het is een utopie.

(..)

(..)

Het neoliberalisme is, net als het communisme, een creatie, voortgekomen uit een fanatieke groep gelovigen die er – net als Lenin en zijn getrouwen – in slaagden hun visie over een groot deel van de wereld te verspreiden. Ze verhieven een van de vele instrumenten voor maatschappelijk ordening, de markt, tot een heilig principe.

De grote ideoloog van het neoliberalisme is volgens Achterhuis een vrouw: Ayn Rand (1905-1982). Ze wordt in Sint-Petersburg geboren als Alissa Rosenbaum. De Oktoberrevolutie, twaalf jaar later, brengt het gezin Rosenbaum aan de bedelstaf. De gezinsleden zwerven jarenlang berooid door Rusland en Alissa leert het communisme én het collectivisme te haten. In 1926 krijgt ze de kans naar de Verenigde Staten te reizen en ze komt nooit meer terug.

In de Verenigde Staten ontwerpt ze een geheel eigen filosofie : het Objectivisme en ze schreef een boek, Atlas Shrugged, waarin ze haar favoriete samenleving schetst. In Europa heeft het boek nooit een groot lezerspubliek bereikt, maar in de Verenigde Staten wordt het door velen beschouwd als het belangrijkste boek na de Bijbel.

In Rands utopie staat het individu voorop. Het collectief, het idee dat je elkaar helpt, is uitgeroeid. (..)

Ook op seksueel gebied mag iedereen vrolijk zijn eigen belang nastreven. (..)

Rand brengt haar seksuele ideaal ook in de praktijk. Zij heeft 18 jaar lang een affaire met Nathaniel Branden, een psycholoog die volgens de leer van het Objectivisme als Ãœbermensch moet worden beschouwd. Als hij besluit om Rand in te ruilen voor een veel jonger exemplaar, stelt de grote filosofe zich minder rationeel op dan op grond van Atlas Shrugged mocht worden verwacht. Branden wordt uit de groep verstoten en aan een lastercampagne blootgesteld.

Als Rand de Karl Marx van het neoliberalisme was, dan was Alan Greenspan de Lenin. De latere president van de Fed, de Amerikaanse centrale bank, kwam al op 26-jarige leeftijd in contact met de hechte kring rond Ayn Rand en werd vrijwel direct Objectivist. (..)

Zijn liefde voor Rand ging ver. Nieuwe vriendinnen werden altijd direct aan haar voorgesteld en toen de eerdergenoemde Branden werd geëxcommuniceerd, ondertekende Greenspan in de beste Sovjettraditie een brief waarin hij stelde dat hij geen enkel contact met Branden meer zou onderhouden.

Voor Rand is Greenspan de brug naar de regering in Washington. Hij wordt een belangrijke economische adviseur van de Republikeinse presidenten Gerald Ford, Richard Nixon en Ronald Reagan. In 1987 volgt de definitieve bekroning als Reagan hem benoemt tot president van de Fed. In die hoedanigheid kan hij de hele wereld naar zijn hand zetten. En dat doet hij. Hij houdt de rente 19 jaar op een veel te laag niveau, waardoor de vrije markt meer dan ooit kan floreren. Greenspan doet geen enkele poging de marktkrachten te beteugelen.

(Overigens is Fed natuurlijk een anti-markt-organisatie)

Begin jaren zeventig al had het eerste land zich tot het nieuwe geloof bekeerd: Chili. De gevolgen zijn aanvankelijk desastreus: de economie krimpt 15 procent en de werkloosheid loopt op tot 20 procent.

Geconfronteerd met deze ellende, vertoont Milton Friedman, een andere belangrijke neoliberaal, een reflex die ook vaak bij communisten werd waargenomen. Als de economische prestaties tegenvielen, was het niet omdat het communisme niet deugde. Nee, de ware reden was natuurlijk dat men nog niet communistisch genoeg was. Volgens Friedman is de enige oplossing dat Chili nog neoliberaler wordt. ‘Het enige medicijn. Absoluut. Er bestaat geen ander.’

(..)

Het wereldbeeld van de neoliberalen is net zo schematisch als dat van de communisten. Beiden houden er een beperkte en enigszins armoedige kijk op de mensheid op na. De communisten vergeten dat de gemiddelde mens last heeft van hebzuchtige en egoïstische driften, waardoor die zich nooit volledig kan opofferen aan een collectief ideaal. De neoliberalen vergeten dat de mens eveneens last heeft van belangeloze liefde, loyaliteit en mededogen, waardoor die zich nooit alleen door eigen belang laat sturen. Beide groepen revolutionairen veronderstellen een rationaliteit die de gemiddelde mens vreemd is.

Achterhuis heeft zich vooral laten overtuigen door de Britse economisch historicus Robert Skidelsky. Die vergeleek de mondiale economische groei in de periode 1951-1980, toen het Keynesianisme – dat gelooft in een sterke overheid – de dominante economische stroming was, met de periode 1989 -2009, toen het neoliberalisme de wereld veroverde. In de eerste periode bedroeg de groei 4,8 procent. Na de glorieuze opkomst van de neoliberalen liep het terug naar 3,2 procent. (..)

10 april 2010 Categorie: Globalisering / Nationalisme, Netwerken, Nieuwe economie  Meer van: ,